মানৱ সভ্যতাৰ ইতিহাসত যিবোৰ ৰোগে জনস্বাস্থ্যৰ প্ৰতি চৰম ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে, তাৰ ভিতৰত এইচআইভি (HIV) আৰু এইড্ছ (AIDS) অন্যতম। যোৱা শতিকাৰ আশীৰ দশকত ধৰা পৰা এই ৰোগে বৰ্তমানলৈকে বিশ্বজুৰি কোটি কোটি মানুহৰ প্ৰাণ কাঢ়ি নিছে। যদিও চিকিৎসা বিজ্ঞানে এতিয়া বহু উন্নতি কৰিছে, তথাপিও উপযুক্ত সজাগতাৰ অভাৱত আজিও এই ৰোগ এক ভয়াৱহ সমস্যা হৈয়েই আছে।
এইচআইভি (HIV) কি?
HIV-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল Human Immunodeficiency Virus। ই এক প্ৰকাৰৰ ভাইৰাছ যিয়ে মানুহৰ শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা (Immune System) আক্ৰমণ কৰে। বিশেষকৈ আমাৰ তেজত থকা CD4 কোষ (এক প্ৰকাৰৰ শ্বেত ৰক্ত কণিকা) সমূহক এই ভাইৰাছে ধ্বংস কৰে। যেতিয়া এই কোষবোৰ কমি যায়, তেতিয়া শৰীৰে যিকোনো সাধাৰণ ৰোগৰ সৈতেও যুঁজ দিব নোৱাৰা হৈ পৰে।
এইড্ছ (AIDS) কি?
AIDS-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল Acquired Immunodeficiency Syndrome। মনত ৰখা প্ৰয়োজন যে এইচআইভি আৰু এইড্ছ একে নহয়। এইচআইভি হ’ল ভাইৰাছটোৰ নাম, আৰু এই ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণৰ ফলত হোৱা চৰম স্বাস্থ্যহীন অৱস্থাটোকহে এইড্ছ বুলি কোৱা হয়। এজন এইচআইভি আক্ৰান্ত ব্যক্তি উপযুক্ত চিকিৎসা লৈ বহু বছৰলৈকে সুস্থ হৈ থাকিব পাৰে। কিন্তু যদি চিকিৎসা কৰা নহয়, তেন্তে ভাইৰাছটোৱে শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা একেবাৰে নিঃশেষ কৰি পেলায় আৰু তেতিয়াই ব্যক্তিজন এইড্ছ স্তৰত উপনীত হয়।
এইচআইভি সংক্ৰমণৰ কাৰণসমূহ
এইচআইভি কেনেকৈ বিয়পে সেই সম্পৰ্কে সঠিক জ্ঞান থকাটো অতি জৰুৰী। এই ভাইৰাছটো মূলতঃ শৰীৰৰ বিশেষ কিছুমান তৰল পদাৰ্থ যেনে— তেজ, বীৰ্য, যোনি নিৰ্গত তৰল আৰু মাতৃৰ গাখীৰৰ জৰিয়তে বিয়পে। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
🚫 অসুৰক্ষিত যৌন সম্পৰ্ক: এইচআইভি আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ সৈতে কোনো ধৰণৰ সুৰক্ষা (যেনে কণ্ডম) ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ যৌন সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিলে এই ভাইৰাছ বিয়পাৰ সম্ভাৱনা আটাইতকৈ বেছি থাকে।
🚫 সংক্ৰমিত তেজৰ আদান-প্ৰদান: যদি কোনো সুস্থ ব্যক্তিৰ শৰীৰত এইচআইভি যুক্ত তেজ সঞ্চালন কৰা হয়, তেন্তে তেওঁ আক্ৰান্ত হ’ব পাৰে।
🚫 বেজী বা বেজীৰ চিৰিঞ্জৰ ভাগ-বতৰা: ড্ৰাগছ আসক্ত ব্যক্তিসকলে একেটা বেজী বহুতে ব্যৱহাৰ কৰিলে এজনৰ পৰা আনজনলৈ অতি সহজে এই ভাইৰাছ বিয়পে। তদুপৰি, টেটু কৰা বা কান বিন্ধোৱা বেজী সঠিকভাৱে বীজাণুমুক্ত নকৰিলেও বিপদ হ’ব পাৰে।
🚫 মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ: গৰ্ভৱতী মহিলা এগৰাকী এইচআইভি আক্ৰান্ত হ’লে গৰ্ভাৱস্থাত, সন্তান জন্মৰ সময়ত বা স্তন্যপানৰ জৰিয়তে সন্তানলৈ এই ভাইৰাছ বিয়পিব পাৰে। অৱশ্যে বৰ্তমান চিকিৎসাৰ জৰিয়তে এই সম্ভাৱনা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি।
এইচআইভি সংক্ৰমণৰ লক্ষণসমূহ
এইচআইভি সংক্ৰমণৰ লক্ষণসমূহক তিনিটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি:
১. প্ৰাথমিক পৰ্যায় (Acute HIV Infection)
সংক্ৰমণৰ ২ ৰ পৰা ৪ সপ্তাহৰ ভিতৰত কিছুমানৰ ফ্লু সদৃশ লক্ষণ দেখা দিয়ে। যিবোৰ হ’ল—
✅️ জ্বৰ আৰু কঁপনি।
✅️ ডিঙিৰ বিষ আৰু মূৰৰ বিষ।
✅️ গাৰ ছালত ৰঙা দাগ পৰা।
✅️ মাংসপেশী আৰু গাঁঠিৰ বিষ।
২. মধ্যৱৰ্তী বা সুপ্ত পৰ্যায় (Clinical Latency)
এই পৰ্যায়ত ভাইৰাছটো শৰীৰত সক্ৰিয় হৈ থাকে যদিও বাহ্যিকভাৱে কোনো বিশেষ লক্ষণ দেখা নাযায়। এই সময়ছোৱা কেইবছৰমানৰ পৰা ১০-১৫ বছৰ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। এই সময়ত ব্যক্তিজনে নিজকে সুস্থ অনুভৱ কৰিলেও তেওঁৰ পৰা আনলৈ ৰোগ বিয়পিব পাৰে।
৩. এইড্ছ পৰ্যায় (AIDS)
যেতিয়া ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা একেবাৰে কমি যায়, তেতিয়া শৰীৰত বিভিন্ন ধৰণৰ জটিল ৰোগে (Opportunistic Infections) বাহ লয়। এই পৰ্যায়ৰ লক্ষণবোৰ হ’ল:
➡️ দ্ৰুতগতিত ওজন হ্ৰাস পোৱা।
➡️ দীৰ্ঘদিন ধৰি জ্বৰ আৰু অত্যাধিক ঘাম ওলোৱা।
➡️ একেৰাহে এসপ্তাহতকৈ বেছি ডায়েৰিয়া হোৱা।
➡️ নিউমোনিয়া বা টিবি (যক্ষ্মা) ৰোগত সহজে আক্ৰান্ত হোৱা।
➡️ মুখত, ডিঙিত বা যৌনাংগত ঘাঁ হোৱা।
এইচআইভি কেনেকৈ নিবিয়পে? (ভুল ধাৰণা আঁতৰাওক)
সমাজত এইচআইভিক লৈ বহুতো ভুল ধাৰণা আৰু অন্ধবিশ্বাস আছে, যাৰ বাবে আক্ৰান্ত ব্যক্তিসকলে সামাজিক বৈষম্যৰ সন্মুখীন হয়। মনত ৰাখিব যে তলত দিয়া কাৰণবোৰৰ বাবে এইচআইভি নিবিয়পে:
✅️ আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ সৈতে হাত মিলালে বা সাৱটি ধৰিলে।
✅️ একেখন থালত আহাৰ খালে বা একেটা গিলাচত পানী খালে।
✅️ একেই শৌচাগাৰ বা স্নানাগাৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে।
✅️ আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ হাঁচি বা কাহৰ জৰিয়তে।
✅️ মঁহ বা আন পতংগই কামুৰিলে।
✅️ চকুৰ পানী, ঘাম বা থুৰ জৰিয়তে।
পৰীক্ষা আৰু চিনাক্তকৰণ
এইচআইভি আছে নে নাই সেয়া কেৱল লক্ষণ চাই ক’ব নোৱাৰি। ইয়াৰ বাবে তেজৰ পৰীক্ষা কৰাটো বাধ্যতামূলক।
⚕️ ELISA Test: ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাথমিকভাৱে তেজত এইচআইভিৰ এণ্টিবডী পৰীক্ষা কৰা হয়।
⚕️ Western Blot Test: এইটো নিশ্চিতকৰণ পৰীক্ষা।
⚕️ Viral Load Test: শৰীৰত ভাইৰাছৰ পৰিমাণ কিমান আছে সেয়া জানিবলৈ এই পৰীক্ষা কৰা হয়।
ভাৰত চৰকাৰৰ NACO (National AIDS Control Organisation)-ৰ অধীনত প্ৰতিটো চৰকাৰী চিকিৎসালয়ত বিনামূলীয়াকৈ এই পৰীক্ষা আৰু পৰামৰ্শ (ICTC কেন্দ্ৰত) আগবঢ়োৱা হয়।
এইচআইভিৰ চিকিৎসা: ART (Antiretroviral Therapy)
বৰ্তমানলৈকে এইচআইভি সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰাময় কৰিব পৰা কোনো ভেকচিন বা ঔষধ আৱিষ্কাৰ হোৱা নাই। কিন্তু ART (Antiretroviral Therapy) নামৰ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ জৰিয়তে এই ভাইৰাছক নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব পাৰি।
ART-ৰ লাভাসমূহ:
✅️ ই তেজত ভাইৰাছৰ পৰিমাণ (Viral Load) বহু পৰিমাণে কমাই দিয়ে।
✅️ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰি ৰাখে।
✅️ আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ পৰা আনলৈ সংক্ৰমণ বিয়পাৰ সম্ভাৱনা প্ৰায় শূন্য কৰি তোলে (U=U: Undetectable = Untransmittable)।
এজন আক্ৰান্ত ব্যক্তিয়ে সঠিক ঔষধ সেৱন কৰি এজন সুস্থ মানুহৰ দৰেই দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকিব পাৰে।
প্ৰতিৰোধৰ উপায়সমূহ
সজাগতাই হ’ল এইচআইভিৰ পৰা বাচি থকাৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায়।
⚠️ যৌন সম্পৰ্কৰ সময়ত সদায় উন্নত মানৰ কণ্ডম ব্যৱহাৰ কৰক।
⚠️ এজনতকৈ অধিক ব্যক্তিৰ সৈতে যৌন সম্পৰ্ক স্থাপনৰ পৰা বিৰত থাকক।
⚠️ সদায় নতুন আৰু বীজাণুমুক্ত বেজী বা চিৰিঞ্জ ব্যৱহাৰ কৰক।
⚠️ তেজ গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে সেয়া এইচআইভি মুক্ত হয়নে নহয় নিশ্চিত কৰক।
⚠️ যদি আপুনি সন্দেহ কৰে যে আপুনি সংক্ৰমিত হ’ব পাৰে, তেন্তে ৭২ ঘণ্টাৰ ভিতৰত PEP (Post-Exposure Prophylaxis) নামৰ জৰুৰীকালীন ঔষধ ল’ব পাৰে।
সামাজিক দায়িত্ব আৰু আক্ৰান্তৰ প্ৰতি দৃষ্টিভংগী
এইচআইভি আক্ৰান্ত ব্যক্তি এজন আমাৰ সমাজৰে অংশ। তেওঁলোকক ঘৃণা কৰাটো অনুচিত। সামাজিক বৰ্জনৰ ভয়ত বহুতে ৰোগটো লুকুৱাই ৰাখে, যাৰ ফলত সংক্ৰমণ বৃদ্ধি পায়। আমাৰ দায়িত্ব হ’ল:
✅️ আক্ৰান্ত ব্যক্তিক মৰম আৰু সহানুভূতি জনোৱা।
✅️ তেওঁলোকক নিয়মিত ঔষধ ল’বলৈ উৎসাহিত কৰা।
✅️ ৰোগটোৰ বিষয়ে সঠিক তথ্য সমাজত বিয়পাই দিয়া।
এইচআইভি/এইড্ছ কেৱল এক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাই নহয়, ই এক সামাজিক প্ৰত্যাহ্বানো। বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিৰ ফলত এইচআইভি এতিয়া আগৰ দৰে "মৃত্যুৰ পৰোৱানা" হৈ থকা নাই। সঠিক চিকিৎসা আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱনশৈলীৰ দ্বাৰা আক্ৰান্তসকলে এক সুন্দৰ জীৱন অতিবাহিত কৰিব পাৰে। ১ ডিচেম্বৰত পালন কৰা বিশ্ব এইড্ছ দিৱসৰ মূল উদ্দেশ্যই হ’ল মানুহক সজাগ কৰা। আহক, আমি সকলোৱে এইচআইভি মুক্ত সমাজ গঢ়াৰ সংকল্প লওঁ আৰু বৈষম্যহীনভাৱে সকলোকে জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ দিওঁ।