মহাকাশৰ সেই অজান আৰু ৰহস্যময় বিশালতাৰ মাজত আমাৰ ঠিকনাটোৱেই হৈছে সৌৰজগত (Solar System)। কোটি কোটি তৰাৰে ভৰা আকাশগংগা (Milky Way) নামৰ তাৰকাপুঞ্জ বা হাতীপটিৰ এক সৰু অংশ হ’ল আমাৰ এই পৰিয়াল। সূৰ্য হৈছে এই পৰিয়ালৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আৰু ইয়াৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ বাবেই আঠটা গ্ৰহ, অসংখ্য উপগ্ৰহ, গ্ৰহাণু আৰু ধূমকেতু একগোট হৈ সূৰ্যৰ চাৰিওফালে নিৰন্তৰ ঘূৰি আছে।
প্ৰায় ৪.৬ বিলিয়ন বছৰ আগতে এটা বিৰাট গেছীয় মেঘ আৰু ধূলিকণাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা এই সৌৰজগত বিজ্ঞাসন্মত গৱেষণাৰ এক অন্তহীন উৎস। আমাৰ সৌৰজগতত পৃথিৱীৰ দৰে জীৱন থকা গ্ৰহ যেনেকৈ আছে, তেনেকৈয়ে শনিৰ দৰে ধুনীয়া বলয় থকা গ্ৰহ আৰু বৃহস্পতিৰ দৰে বিশাল গেছীয় দানৱো আছে।
মানৱ সভ্যতাৰ আদিম কালৰে পৰাই মানুহে আকাশৰ তৰাবোৰ চাই বিচুৰ্তি খাইছিল আৰু গ্ৰহবোৰৰ গতিবিধি লক্ষ্য কৰিছিল। আজিৰ আধুনিক বিজ্ঞানে মহাকাশ যানৰ সহায়ত সৌৰজগতৰ বহু নজনা তথ্য আমাৰ হাতত তুলি দিছে। এই প্ৰবন্ধটোত আমি সূৰ্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সৌৰজগতৰ প্ৰতিটো উপাদান, ইহঁতৰ বৈশিষ্ট্য আৰু আমাৰ পৃথিৱীৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰিম।
সূৰ্য হৈছে সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সদস্য। ই এটা অতি বিশাল আৰু উত্তপ্ত গেছৰ পিণ্ড, যাক বৈজ্ঞানিক ভাষাত 'নক্ষত্ৰ' (Star) বুলি কোৱা হয়। সূৰ্য অবিহনে পৃথিৱীত জীৱনৰ অস্তিত্ব কল্পনা কৰাটো অসম্ভৱ।
সূৰ্যৰ গঠন আৰু বৈশিষ্ট্য:
বিশালতা: সূৰ্যৰ আকাৰ ইমান ডাঙৰ যে ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰায় ১৩ লাখ পৃথিৱী সোমাই যাব পাৰে। সৌৰজগতৰ মুঠ ভৰৰ প্ৰায় ৯৯.৮% কেৱল সূৰ্যৰ গাতে আছে।
উপাদান: সূৰ্য ঘাইকৈ হাইড্ৰ’জেন (প্ৰায় ৭৩%) আৰু হিলিয়াম (প্ৰায় ২৫%) গেছেৰে গঠিত। ইয়াৰ উপৰিও অতি কম পৰিমাণে অক্সিজেন, কাৰ্বন আৰু লো আছে।
শক্তিৰ উৎস: সূৰ্যৰ কেন্দ্ৰত অবিৰতভাৱে নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion) বিক্ৰিয়া চলি থাকে। ইয়াত হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুসমূহ লগ হৈ হিলিয়ামলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ আৰু পোহৰ শক্তি নিৰ্গত কৰে।
উষ্ণতা: সূৰ্যৰ উপৰিভাগৰ উষ্ণতা প্ৰায় ৫,৫০০°C, কিন্তু ইয়াৰ কেন্দ্ৰভাগৰ উষ্ণতা প্ৰায় ১.৫ কোটি ডিগ্ৰী চেলচিয়াচ।
সৌৰজগতত সূৰ্যৰ ভূমিকা:
১/ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি: সূৰ্যৰ প্ৰবল মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিয়ে আটাইবোৰ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰক নিজ নিজ কক্ষপথত ধৰি ৰাখে।
২/ পোহৰ আৰু তাপ: পৃথিৱীৰ সকলো শক্তিৰ উৎস হ’ল সূৰ্য। উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বতৰৰ পৰিৱৰ্তনলৈকে সকলোতে সূৰ্যৰ প্ৰভাৱ অপৰিসীম।
৩/ সৌৰ বতাহ (Solar Wind): সূৰ্যৰ পৰা নিৰন্তৰভাৱে বিদ্যুৎ আধানযুক্ত কণাৰ এক সোঁত বৈ আহে, যাক সৌৰ বতাহ বুলি কোৱা হয়।
আপুনি জানেনে?
সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীলৈ পোহৰ আহিবলৈ প্ৰায় ৮ মিনিট ২০ চেকেণ্ড সময় লাগে। অৰ্থাৎ আমি দেখা সূৰ্যৰ পোহৰখিনি প্ৰকৃততে ৮ মিনিট আগতেই সূৰ্যৰ পৰা নিৰ্গত হৈছিল।
পাৰ্থিৱ গ্ৰহ (Terrestrial Planets): Inner rocky planets (Mercury, Venus, Earth, Mars).
গেছীয় দানৱ (Gas Giants/Jovian Planets): Outer large planets (Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune).
এতিয়া আমি সূৰ্যৰ একেবাৰে ওচৰত থকা চাৰিটা গ্ৰহ অৰ্থাৎ ভিতৰুৱা গ্ৰহসমূহৰ (The Inner Planets) বিষয়ে আলোচনা কৰিম। এই গ্ৰহকেইটাক 'পাৰ্থিৱ গ্ৰহ' (Terrestrial Planets) বুলিও কোৱা হয় কাৰণ ইহঁত ঘাইকৈ শিলা আৰু ধাতুৰে গঠিত।
ভিতৰুৱা গ্ৰহসমূহ (The Inner Planets)
এই গ্ৰহসমূহ আকাৰত সৰু আৰু ইহঁতৰ উপৰিভাগ কঠিন। এই গ্ৰহসমূহৰ কোনো বলয় (Ring) নাই আৰু উপগ্ৰহৰ সংখ্যাও অতি কম।
ক) বুধ (Mercury)
স্থিতি: ই সূৰ্যৰ একেবাৰে ওচৰত থকা গ্ৰহ।
আকাৰ: ই সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ (আমাৰ চন্দ্ৰতকৈ অলপহে ডাঙৰ)।
বৈশিষ্ট্য: বুধৰ কোনো বায়ুমণ্ডল নাই। সেয়েহে দিনৰ ভাগত ই অতি উত্তপ্ত (প্ৰায় ৪৩০°C) আৰু নিশাৰ ভাগত ই অতিপাত ঠাণ্ডা (-১৮০°C) হয়। ইয়াৰ কোনো উপগ্ৰহ নাই।
খ) শুক্ৰ (Venus)
বৈশিষ্ট্য: যদিও বুধ সূৰ্যৰ অধিক ওচৰত, তথাপিও শুক্ৰহে সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উত্তপ্ত গ্ৰহ। ইয়াৰ ডাঠ বায়ুমণ্ডলে (কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰে ভৰা) সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখে (Greenhouse Effect)।
চিনাকি: ইয়াক আকাশত অতি উজ্জ্বলকৈ দেখা যায়, সেয়ে ইয়াক 'পূৱা আকাশৰ তৰা' বা 'সন্ধিয়াৰ তৰা' বুলিও কোৱা হয়।
গ) পৃথিৱী (Earth)
আমাৰ ঘৰ: সৌৰজগতৰ একমাত্ৰ গ্ৰহ য’ত জীৱনৰ অস্তিত্ব আছে।
প্ৰাকৃতিক সম্পদ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশই পানী। ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলত থকা অক্সিজেন আৰু সঠিক তাপমাত্ৰাই জীৱজগতক জীয়াই ৰাখিছে।
উপগ্ৰহ: পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ হ’ল চন্দ্ৰ।
ঘ) মঙ্গল (Mars)
ৰঙা গ্ৰহ: ইয়াৰ উপৰিভাগত থকা আইৰণ অক্সাইডৰ বাবে গ্ৰহটো ৰঙচুৱা দেখি, সেয়ে ইয়াক 'ৰঙা গ্ৰহ' বোলে।
গৱেষণা: বিজ্ঞানীসকলে বিশ্বাস কৰে যে অতীতত মঙ্গলত পানী আছিল। বৰ্তমান বিভিন্ন মহাকাশ সংস্থা (যেনে- NASA, ISRO) ইয়াত জীৱনৰ সন্ধানত গৱেষণা চলাই আছে।
উপগ্ৰহ: মঙ্গলৰ দুটা সৰু উপগ্ৰহ আছে— ফোবোচ (Phobos) আৰু ডেইমোচ (Deimos)।
এতিয়া আমি মঙ্গল গ্ৰহৰ কক্ষপথ পাৰ হৈ সৌৰজগতৰ সেই বিশাল অংশলৈ যাম য’ত অতিকায় গেছীয় গ্ৰহবোৰ অৱস্থিত। কিন্তু তাৰ আগতে আমি এখন বিশেষ 'সীমা' অতিক্ৰম কৰিব লাগিব।
মঙ্গল আৰু বৃহস্পতি গ্ৰহৰ কক্ষপথৰ মাজত এক বিশাল খালী ঠাই আছে, য’ত হাজাৰ হাজাৰ সৰু-বৰ পাথৰৰ টুকুৰা সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰে। ইয়াক গ্ৰহাণুপুঞ্জ বুলি কোৱা হয়।
এইবোৰ গ্ৰহ গঠন হোৱাৰ সময়ত ৰৈ যোৱা অৱশিষ্ট অংশ।
চিৰেছ (Ceres) হৈছে এই অঞ্চলৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বস্তু, যাক এটা 'বাওনা গ্ৰহ' বুলিও গণ্য কৰা হয়।
বাহ্যিক গ্ৰহসমূহ (The Outer Planets)
এই গ্ৰহবোৰক 'গেছীয় দানৱ' (Gas Giants) বুলিও কোৱা হয়। ইহঁত ভিতৰুৱা গ্ৰহবোৰতকৈ আকাৰত বহুত ডাঙৰ, কিন্তু ইহঁতৰ কোনো কঠিন উপৰিভাগ নাই। ইহঁত ঘাইকৈ হাইড্ৰ’জেন আৰু হিলিয়াম গেছেৰে গঠিত।
ক) বৃহস্পতি (Jupiter)
সৰ্ববৃহৎ গ্ৰহ: ই সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ। ই ইমান বিশাল যে ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰায় ১৩০০ খন পৃথিৱী সোমাই যাব পাৰে।
মহাবতাহ: বৃহস্পতিৰ গাত এটা ৰঙা দাগ দেখা যায়, যাক 'Great Red Spot' বুলি কোৱা হয়। ই প্ৰকৃততে এখন বিশাল ধুমুহা যি শ শ বছৰ ধৰি চলি আছে।
উপগ্ৰহ: ইয়াৰ ৯৫ টাৰো অধিক উপগ্ৰহ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত গেনীমিড (Ganymede) সৌৰজগতৰ সৰ্ববৃহৎ উপগ্ৰহ।
খ) শনি (Saturn)
বলয়ৰ ৰজা: শনি গ্ৰহটো ইয়াৰ চাৰিওফালে থকা ধুনীয়া বলয়বোৰৰ (Rings) বাবে বিখ্যাত। এই বলয়বোৰ বৰফ আৰু ধূলিকণাৰে গঠিত।
উপগ্ৰহ: শনিৰ উপগ্ৰহৰ সংখ্যা বৰ্তমান সৌৰজগতৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি (১৪৬ টা)। ইয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহটো হ’ল টাইটান (Titan)।
গ) ইউৰেনাচ (Uranus)
বৰফৰ দানৱ: ই এটা অতি ঠাণ্ডা গ্ৰহ। ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলত মিথেন গেছ থকাৰ বাবে ইয়াক নীলা-সেউজীয়া দেখা যায়।
বিশেষত্ব: এই গ্ৰহটোৱে অন্য গ্ৰহবোৰৰ দৰে ঘূৰাৰ পৰিৱৰ্তে এফালে হালি থাকি 'বাগৰি বাগৰি' সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে।
ঘ) নেপচুন (Neptune)
দূৰতম গ্ৰহ: ই সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত থকা গ্ৰহ। ইয়াত অতি তীব্ৰবেগী বতাহ বলে।
ৰং: মিথেন গেছৰ বাবে ইয়াক গাঢ় নীলা ৰঙৰ দেখা যায়।
আপুনি জানেনে?
শনি গ্ৰহটো ইমান পাতল যে যদি এটা বিশাল সাগৰত ইয়াক পেলাই দিয়া হয়, তেন্তে ই পানীত উটি থাকিব! ইয়াৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈও কম।
এতিয়া আমি সৌৰজগতৰ সেইবোৰ অংশলৈ যাম যিবোৰ গ্ৰহ নহয়, কিন্তু মহাকাশ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত অতিশয় ৰহস্যময়। ইয়াত আমি বাওনা গ্ৰহ, ধূমকেতু আৰু সৌৰজগতৰ একেবাৰে শেষ সীমাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিম।
বাওনা গ্ৰহ, ধূমকেতু আৰু শেষ সীমা
আঠটা প্ৰধান গ্ৰহৰ বাহিৰেও আমাৰ সৌৰজগতত আৰু বহুতো আকৰ্ষণীয় বস্তু আছে যিবোৰে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ভ্ৰমণ কৰি থাকে।
ক) বাওনা গ্ৰহ (Dwarf Planets)
সৌৰজগতত কেইবাটাও বাওনা গ্ৰহ আছে, যাৰ ভিতৰত প্লুটো (Pluto) আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়।
প্লুটো: ২০০৬ চনলৈকে ইয়াক সৌৰজগতৰ নৱম গ্ৰহ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ সৰু আকাৰ আৰু কক্ষপথৰ ভিন্নতাৰ বাবে জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলে ইয়াক 'বাওনা গ্ৰহ'ৰ শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
অন্যান্য বাওনা গ্ৰহসমূহ হ’ল— এৰিছ (Eris), হৌমেয়া (Haumea) আৰু মাকিমাকি (Makemake)।
ধূমকেতুবোৰ হ’ল বৰফ, ধূলি আৰু শিলাখণ্ডৰে গঠিত কিছুমান মহাজাগতিক বস্তু।
যেতিয়া ইহঁত সূৰ্যৰ ওচৰলৈ আহে, বৰফবোৰ বাষ্পীভূত হৈ এক উজ্জ্বল দীঘল নেজৰ সৃষ্টি কৰে।
গ) কুইপাৰ বেল্ট আৰু উৰ্ট ক্লাউড (Kuiper Belt and Oort Cloud)
কুইপাৰ বেল্ট: নেপচুনৰ কক্ষপথৰ বাহিৰত থকা এক বিশাল অঞ্চল, য’ত হাজাৰ হাজাৰ বৰফৰ টুকুৰা আৰু বাওনা গ্ৰহ (যেনে প্লুটো) অৱস্থিত।
উৰ্ট ক্লাউড: ই আমাৰ সৌৰজগতৰ একেবাৰে শেষ সীমা। ই এটা বিশাল গোলকীয় ডাৱৰৰ দৰে অংশ যি সমগ্ৰ সৌৰজগতখনক বেৰি আছে। ইয়াৰ পৰাই বেছিভাগ ধূমকেতুৰ সৃষ্টি হয় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
ভাৰতৰ মহাকাশ অভিযান (India's Space Exploration)
সৌৰজগতৰ গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকা আজি সমগ্ৰ বিশ্বতে স্বীকৃত। ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-ই কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য অভিযান সফল কৰিছে:
চন্দ্ৰযান (Chandrayaan): চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুত অৱতৰণ কৰা ভাৰত হ’ল বিশ্বৰ প্ৰথম দেশ।
মংগলযান (Mangalyaan): প্ৰথম প্ৰচেষ্টাতে মঙ্গলৰ কক্ষপথত উপনীত হোৱা ভাৰত প্ৰথমখন এছিয়াৰ দেশ।
আদিত্য-এল ১ (Aditya-L1): সূৰ্যক নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ ভাৰতে প্ৰেৰণ কৰা ই প্ৰথমটো মহাকাশ অভিযান।
সামৰণি (Conclusion)
আমাৰ সৌৰজগতখন অসীম মহাবিশ্বৰ এক সামান্য বিন্দু মাথোঁ। তথাপিও, ইয়াৰ প্ৰতিটো গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰই আমাক পৃথিৱীৰ সৃষ্টি আৰু ভৱিষ্যতৰ বিষয়ে নতুন নতুন শিক্ষা দিয়ে। মহাকাশৰ এই বিশালতাৰ মাজত আমাৰ পৃথিৱীখন এক দুৰ্লভ উপহাৰ। ইয়াৰ সুৰক্ষা আৰু মহাকাশৰ নতুন নতুন ৰহস্য উদঘাটন কৰাটোৱেই মানৱ জাতিৰ পৰম লক্ষ্য হোৱা উচিত।
Copyright Disclaimer : This article is for educational and informational purposes only. The original written content is the intellectual property of DeepJyoti Gogoi
Images & Media : All photographs and images used in this article were collected from the internet and are the property of their respective owners. These images are used under the Fair Use doctrine (Section 107 of the U.S. Copyright Act) for purposes such as criticism, comment, news reporting, teaching, and research.
No copyright infringement is intended. If you are the owner of any content used and wish for it to be removed or credited differently, please contact deepjyotiphysics@gmail.com