ঐতিহাসিক আৰু দাৰ্শনিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা পাঁচগৰাকী মহান ব্যক্তিত্ব, যিসকলে মানৱ ইতিহাসৰ বিভিন্ন যুগত, বেলেগ বেলেগ সংস্কৃতি আৰু ভিন্ন কৰ্মক্ষেত্ৰত নিজৰ গভীৰ চাপ বহুৱাই থৈ গৈছে। ঈশ্বৰ ধাৰণাটোক চোৱাৰ তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগী আছিল অত্যন্ত আকৰ্ষণীয়।
প্ৰাচীন আধ্যাত্মিকতাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আধুনিক তাত্ত্বিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানলৈকে, তেওঁলোকৰ মাজত এটা ডাঙৰ মিল আছিল: তেওঁলোকৰ প্ৰায় সকলোৱেই পাৰম্পৰিক, ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰে ভৰা আৰু মানৱৰূপী ঈশ্বৰৰ ধাৰণাটোক প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে যুক্তি, মানৱীয় কৰ্ম আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ নিয়মক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল।
১. গৌতম বৌদ্ধ: ব্যৱহাৰিক নিৰীশ্বৰবাদী (The Pragmatic Non-Theist)
ভগৱান বুদ্ধই ঈশ্বৰৰ অস্তিত্বক পোনপটীয়াকৈ অস্বীকাৰ কৰা নাছিল যদিও মানুহৰ দুখ-কষ্টৰ নিবাৰণৰ ক্ষেত্ৰত ঈশ্বৰৰ ধাৰণাটোক তেওঁ অপ্ৰাসংগিক বুলি গণ্য কৰিছিল।
বৌদ্ধ ধৰ্মক সাধাৰণতে নিৰীশ্বৰবাদী ধৰ্ম বুলি ধৰা হয়। বুদ্ধই কৈছিল যে ঈশ্বৰ আছে নে নাই—সেই লৈ তৰ্ক কৰাটো এজন বিষাক্ত কাঁড়বিদ্ধ মানুহে কাঁড়ডাল কাঢ়ি চিকিৎসা কৰাৰ সলনি "কাঁড়টো কোনে মাৰিলে, তেওঁৰ উচ্চতা কিমান, তেওঁৰ জাতি কি" আদি অনাহক প্ৰশ্ন সোধাৰ দৰে একে।
তেওঁৰ মতে, মুক্তি বা নিৰ্বাণ কোনো ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহ বা ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ দ্বাৰা পোৱা নাযায়। ই কেৱল আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ, নৈতিক জীৱন আৰু মনৰ পবিত্ৰতাৰ দ্বাৰাহে সম্ভৱ।
২. ছক্ৰেটিছ: যুক্তিবাদী আৰু প্ৰশ্নকৰ্তা (The Philosophical Monotheist/Agnostic)
প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ বহু-ঈশ্বৰবাদী সমাজখনত ছক্ৰেটিছে বসবাস কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ গ্ৰীক আখ্যানবোৰত বৰ্ণিত খঙাল, লোভী আৰু মানুহৰ দৰে ভুল কৰা দেৱতাসকলৰ ধাৰণাটোক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।
ছক্ৰেটিছে এটা পৰম শক্তি বা ঐশ্বৰিক শৃংখলাত বিশ্বাস কৰিছিল, কিন্তু তাক তেওঁ অন্ধবিশ্বাসৰ পৰিৱৰ্তে যুক্তি আৰু নৈতিকতাৰ চকুৰে চাইছিল। তেওঁ এক অন্তৰ্নিহিত ঐশ্বৰিক কণ্ঠস্বৰ (Daimonion) বা বিবেকৰ কথা কৈছিল, যিয়ে তেওঁক সদায় পৰিচালিত কৰিছিল।
তেওঁৰ বিখ্যাত উক্তি আছিল— "মই ইয়াকে জানো যে মই একোকে নেজানো।" সমাজৰ প্ৰচলিত দেৱ-দেৱীক অন্ধভাৱে বিশ্বাস নকৰি যুৱ প্ৰজন্মক যুক্তিৰে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ শিকোৱাৰ বাবে তেওঁক "ঈশ্বৰক অবমাননা কৰা"ৰ অপৰাধত মৃত্যুদণ্ড দিয়া হৈছিল।
৩. কাৰ্ল মাৰ্ক্স: বস্তুবাদী সমালোচক (The Materialist Critic)
মাৰ্ক্সে ধৰ্ম আৰু ঈশ্বৰৰ ধাৰণাটোক মানুহৰ আৰ্থ-সামাজিক দুখ-কষ্টৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা এক মানসিক আশ্ৰয় বুলি গণ্য কৰিছিল।
তেওঁৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত উক্তিটো আছিল— "ধৰ্ম হ’ল জনসাধাৰণৰ বাবে আফিং (Opium of the people)।"
মাৰ্ক্সৰ মতে, যেতিয়া শোষিত শ্ৰেণীটোৱে পুঁজিপতিসকলৰ হাতত অত্যাচাৰ সহ্য কৰিবলগীয়া হয়, তেতিয়া তেওঁলোকে মনক প্ৰবোধ দিবলৈ এক কাল্পনিক পৰলোকালয় আৰু ভগৱানৰ সৃষ্টি কৰে। মাৰ্ক্সে বিশ্বাস কৰিছিল যে যিদিনা সমাজৰ পৰা অৰ্থনৈতিক শোষণ নাইকিয়া হ’ব, সেইদিনা মানুহক মানসিক নিচাপাত স্বৰূপ ঈশ্বৰৰ এই ভ্ৰান্ত ধাৰণাৰ আৰু প্ৰয়োজন নোহোৱা হ’ব।
৪. ভগৎ সিং: বৈপ্লৱিক নাস্তিক (The Revolutionary Atheist)
ভাৰতৰ মহান স্বাধীনতা সংগ্ৰামী ভগৎ সিং গভীৰভাৱে অধ্যয়নশীল আছিল। তেওঁ সম্পূৰ্ণ যুক্তি আৰু বিজ্ঞানমনস্কতাৰে নাস্তিকতাৰ পথ বাচি লৈছিল, যাৰ প্ৰতিফলন ঘটিছিল ১৯৩০ চনত জেলে থকা অৱস্থাত লিখা তেওঁৰ বিখ্যাত ৰচনা— "মই কিয় নাস্তিক" (Why I Am an Atheist)-ত।
তেওঁ কোনো সৰ্বশক্তিমান, দয়ালু ঈশ্বৰৰ ধাৰণা সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰিছিল। তেওঁ প্ৰশ্ন তুলিছিল— যদি ঈশ্বৰে এই পৃথিৱীখন সৃষ্টি কৰিছে আৰু তেওঁ দয়ালু, তেন্তে পৃথিৱীত ইমান দৰিদ্ৰতা, অন্যায়, আৰু ব্ৰিটিছৰ দৰে নিষ্ঠুৰ শোষণ কিয় আছে?
তেওঁ ভাবিছিল যে ঈশ্বৰ বা ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিলে মানুহ দুৰ্বল আৰু নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰে। দেশ আৰু সমাজলৈ পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ হ’লে মানুহে নিজৰ সাহস, যুক্তি আৰু বিপ্লৱৰ ওপৰতহে বিশ্বাস কৰিব লাগিব।
৫. ষ্টিফেন হকিং: বৈজ্ঞানিক নিৰ্ধাৰণবাদী (The Scientific Determinist)
আধুনিক যুগৰ শ্ৰেষ্ঠ তাত্ত্বিক পদাৰ্থ বিজ্ঞানী আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড বিজ্ঞানী হকিঙে বিজ্ঞানৰ সমীকৰণৰ মাজেৰে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য বুজিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, মহাবিশ্ব সৃষ্টিৰ অন্তৰালত কোনো অলৌকিক হাতৰ প্ৰয়োজন নাই।
জীৱনৰ প্ৰথমভাগত হকিঙে কেতিয়াবা কেতিয়াবা পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নিয়মবোৰক বুজাবলৈ ৰূপক অৰ্থত "ঈশ্বৰ" শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল (যেনে: "ঈশ্বৰৰ মনটোক জনা")। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নিজৰ স্থিতি একেবাৰে স্পষ্ট কৰি দিয়ে।
তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ The Grand Design-ত তেওঁ লিখিছিল: "যিহেতু মহাকৰ্ষণৰ দৰে এটা নিয়ম আছে, সেয়েহে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডই শূন্যৰ পৰা নিজেই নিজক সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু কৰিব।" হকিঙছৰ শেষ সিদ্ধান্ত আছিল যে এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সম্পূৰ্ণৰূপে বিজ্ঞানৰ নিয়মৰ দ্বাৰা পৰিচালিত, ইয়াত কোনো অলৌকিক সৃষ্টিকৰ্তাৰ স্থান নাই।