নামাকৰণ আৰু পৌৰাণিক উৎপত্তি
তক্ষশীলাৰ নামাকৰণক লৈ ইতিহাস আৰু হিন্দু পৌৰাণিক আখ্যানসমূহত এক সুন্দৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। ৰামায়ণৰ মতে, ভগৱান শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ ভাতৃ ভৰতৰ পুত্ৰ আছিল 'তক্ষ'। এই তক্ষৰ নাম অনুসৰিয়েই এই চহৰখনৰ নাম 'তক্ষশীলা' ৰখা হৈছিল আৰু তেৱেঁই এই সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। শব্দগত অৰ্থত, 'তক্ষশীলা'ৰ অৰ্থ হ’ল "কাটি উলিওৱা পাথৰৰ চহৰ" বা "তক্ষৰ শিলা"। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ পৰাই এই অঞ্চলে এক বিশেষ ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ই কেৱল এটা ধৰ্মীয় বা আধ্যাত্মিক কেন্দ্ৰই নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল অখণ্ড ভাৰতৰ বৈদিক সভ্যতা আৰু বিদ্যা চৰ্চাৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ।
ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু ইয়াৰ বাণিজ্যিক গুৰুত্ব
ভৌগোলিক দিশৰ পৰা তক্ষশীলাৰ অৱস্থান অতি কৌশলগত আছিল। ই আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত, যি বৰ্তমান পাকিস্তানৰ ইছলামাবাদ আৰু ৰাৱালপিণ্ডিৰ পৰা প্ৰায় ৩০ কিলোমিটৰ উত্তৰ-পশ্চিমত অৱস্থিত। এই অঞ্চলটো প্ৰাচীন কালৰ তিনিটা প্ৰধান বাণিজ্যিক পথৰ সংযোগস্থলত অৱস্থিত আছিল:
উত্তৰাপথ (The Northern Route): যিয়ে মগধ আৰু পাটলিপুত্ৰক ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল।
মধ্য এচিয়াৰ পথ: যিয়ে হিন্দুকুশ পৰ্বতমালা পাৰ হৈ বেক্ট্ৰিয়া আৰু কেস্পিয়ান সাগৰৰ অঞ্চললৈ লৈ গৈছিল।
সিন্ধু নদীৰ পথ: যিয়ে কাশ্মীৰ আৰু মধ্য এচিয়াৰ অন্যান্য উপত্যকাক সংযোগ কৰিছিল।
এই অনন্য ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবেই তক্ষশীলা অতি কম সময়ৰ ভিতৰত এক ডাঙৰ ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰ বা 'ট্ৰেড হাব' হৈ পৰিছিল। যি ঠাইলৈ ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ বাবে বিভিন্ন দেশৰ মানুহ আহে, স্বাভাৱিকতে সেই ঠাইত ভিন্ন সংস্কৃতি, ভাষা আৰু জ্ঞানৰ আদান-প্ৰদান ঘটে। তক্ষশীলাৰ ক্ষেত্ৰতো সেয়াই হৈছিল। ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক সমৃদ্ধিয়ে ইয়াত এক বৃহৎ শিক্ষানুষ্ঠান গঢ়ি তোলাত আৰু তাক দীৰ্ঘদিন ধৰি চলাই নিয়াত আটাইতকয়ে ডাঙৰ অৰিহণা যোগাইছিল।
ঐতিহাসিক বিৱৰ্তন আৰু বিদেশী আক্ৰমণৰ প্ৰভাৱ
তক্ষশীলাৰ ইতিহাস কেৱল শিক্ষাৰেই নহয়, ধাৰাবাহিক ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰো ইতিহাস। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাত তক্ষশীলা গান্ধাৰ মহাজনপদৰ ৰাজধানী আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, ই ইৰানৰ একমেনীড সাম্ৰাজ্যৰ (Achaemenid Empire) অন্তৰ্ভুক্ত হয়। পাৰস্যৰ (ইৰান) শাসনকালত এই অঞ্চললৈ লিপিকলা (যেনে খৰোষ্ঠী লিপি) আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ নতুন ধাৰা আহে।
খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২৬-ত যেতিয়া মহাবলশালী আলেকজেণ্ডাৰে ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল, তেতিয়া তক্ষশীলাৰ ৰজা আম্ভিয়ে আলেকজেণ্ডাৰৰ সন্মুখত আঁঠু লৈছিল আৰু চহৰখনক ধ্বংস হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল। আলেকজেণ্ডাৰৰ সৈতে অহা গ্ৰীক লেখক আৰু দাৰ্শনিকসকলে তক্ষশীলাৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু ইয়াৰ সমৃদ্ধি দেখি আচৰিত হৈছিল। তেওঁলোকৰ টোকা সমূহত তক্ষশীলাক এক অতিশয় উন্নত, সমৃদ্ধিশালী আৰু সুশাসিত চহৰ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
গ্ৰীকসকলৰ প্ৰস্থানৰ পিছত, চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই মগধত মৌৰ্য সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তক্ষশীলাক মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰান্তৰ প্ৰাদেশিক ৰাজধানী হিচাপে গঢ়ি তোলে। সম্ৰাট অশোকৰ দিনত তক্ষশীলাই বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ এক অতি ডাঙৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। মৌৰ্য বংশৰ পতনৰ পিছত ইয়াত ইণ্ডো-গ্ৰীক, শক, আৰু কুষাণ বংশৰ শাসন চলে। কুষাণ সম্ৰাট কণিষ্কৰ সময়ত এই বিশ্ববিদ্যালয়ে ইয়াৰ গৌৰৱৰ চৰম শিখৰত উপনীত হৈছিল।
এখন বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে ইয়াৰ স্বৰূপ
আধুনিক যুগৰ দৰে তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়খন কোনো একক প্ৰশাসন, নিৰ্দিষ্ট উপাচাৰ্য (Vice-Chancellor) বা এটা ডাঙৰ কেন্দ্ৰীয় প্ৰেক্ষাগৃহৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হোৱা নাছিল। ইয়াক আচলতে বহুত কেইটা স্বতন্ত্ৰ আশ্ৰম, গুৰুকুল আৰু জ্ঞান কেন্দ্ৰৰ এক বৃহৎ সমষ্টি বা 'ক্লাষ্টাৰ' বুলিহে ক’ব পাৰি। প্ৰতিজন গুৰুৱে নিজৰ আশ্ৰমত ছাত্ৰসকলক শিক্ষা দিছিল। তেওঁলোকেই আছিল সৰ্বেসৰ্বা। কিন্তু সকলোবোৰ আশ্ৰম একেখন চহৰতে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থকাৰ বাবে আৰু সকলোৰে মাজত এক বৌদ্ধিক বুজাবুজি থকাৰ বাবে ইয়াক সামূহিকভাৱে 'বিশ্ববিদ্যালয়' বুলি কোৱা হৈছিল।
ইয়াত নামভৰ্তিৰ বাবে কোনো নিৰ্দিষ্ট ফৰ্ম বা লিখিত পৰীক্ষা নাছিল যদিও গুৰুসকলৰ দ্বাৰা লোৱা মৌখিক সাক্ষাৎকাৰ আছিল অত্যন্ত কঠিন। ছাত্ৰ এজনৰ চৰিত্ৰ, মেধা আৰু নিষ্ঠা পৰীক্ষা কৰাৰ পিছতহে গুৰুৱে তেওঁক নিজৰ আশ্ৰমত স্থান দিছিল। ধনিক শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰই গুৰুক দক্ষিণা দি পঢ়িছিল আৰু দৰিদ্ৰ মেধাৱী ছাত্ৰসকলে আশ্ৰমৰ কাম-কাজ কৰি (যেনে খৰি কটা, পানী অনা) বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা লাভ কৰিছিল। এইদৰে তক্ষশীলাই এক আদৰ্শ আৰু বৈষম্যহীন শিক্ষণ পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিছিল, যাৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰা জ্ঞান অন্বেষণকাৰীসকল ইয়ালৈ ঢপলিয়াই আহিছিল।
তক্ষশীলাৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা, পাঠ্যক্ৰম আৰু বিদ্যায়তনিক গাঁথনি
প্ৰাচীন বিশ্বৰ জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়। ইয়াৰ শিক্ষা পদ্ধতি কেৱল পুথিগত জ্ঞানৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল ব্যৱহাৰিক আৰু জীৱনমুখী।
নামভৰ্তিৰ নিয়ম আৰু ছাত্ৰৰ যোগ্যতা : তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰাটো বৰ সহজ কথা নাছিল। সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ তথা বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ ছাত্ৰ ইয়ালৈ আহিছিল যদিও কেৱল যোগ্যতাসম্পন্ন ছাত্ৰকহে ইয়াত স্থান দিয়া হৈছিল।
বয়সৰ সীমা : সাধাৰণতে ১৬ বছৰ বয়স হ’লেহে এজন ছাত্ৰই তক্ষশীলাত উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ পূৰ্বে ছাত্ৰসকলে নিজৰ গৃহ চহৰ বা স্থানীয় পাঠশালাত প্ৰাথমিক শিক্ষা (লিপি জ্ঞান, প্ৰাথমিক অংক আদি) সমাপ্ত কৰিব লাগিছিল।
কঠিন বাছনি প্ৰক্ৰিয়া : বিশ্ববিদ্যালয়খনত কোনো লিখিত প্ৰৱেশ পৰীক্ষা নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে আছিল গুৰুসকলৰ দ্বাৰা পৰিচালিত কঠোৰ মৌখিক আৰু ব্যৱহাৰিক সাক্ষাৎকাৰ। গুৰুৱে ছাত্ৰজনৰ বুদ্ধিমত্তা, মানসিক দৃঢ়তা আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে তেওঁৰ 'চৰিত্ৰ' পৰীক্ষা কৰিছিল। ধাৰণা কৰা হয় যে আবেদন কৰা ছাত্ৰসকলৰ ভিতৰত মাত্ৰ ২০ ৰ পৰা ৩০ শতাংশ ছাত্ৰইহে নামভৰ্তিৰ সুযোগ পাইছিল।
পাঠ্যক্ৰম আৰু অধ্যয়নৰ বিষয়সমূহ
তক্ষশীলাৰ পাঠ্যক্ৰম আছিল অত্যন্ত ব্যাপক আৰু বহুমুখী। ইয়াত ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ লগতে ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু বিজ্ঞানসন্মত বিষয়সমূহকো সমানেই গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। বিশ্ববিদ্যালয়খনত প্ৰধানকৈ ১৮ টা শিল্প বা বিদ্যা (Arts and Sciences) শিকোৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য বিষয়সমূহ আছিল:
বেদ আৰু দৰ্শন : চাৰিবেদ (ঋক, যজু, সাম, অথৰ্ব), উপনিষদ আৰু বিভিন্ন দৰ্শন শাস্ত্ৰৰ গভীৰ অধ্যয়ন ইয়াত কৰোৱা হৈছিল।
চিকিৎসা শাস্ত্ৰ (Medicine and Surgery) : তক্ষশীলাৰ চিকিৎসা বিজ্ঞান শাখা সমগ্ৰ বিশ্বতে বিখ্যাত আছিল। ইয়াত আয়ুৰ্বেদ, ঔষধি উদ্ভিদৰ ব্যৱহাৰ, আৰু শল্য চিকিৎসা (Surgery) শিকোৱা হৈছিল। মৃতদেহ ব্যৱচ্ছেদ (Dissection) কৰি শিক্ষাৰ্থীক মানৱ শৰীৰৰ বিষয়ে ব্যৱহাৰিক জ্ঞান দিয়া হৈছিল।
সামৰিক বিজ্ঞান (Military Science): ধনুৰ্বিদ্যা, তৰোৱাল চালনা, যুদ্ধকৌশল, হস্তী আৰু অশ্ব চালনা আদি যুদ্ধবিদ্যাৰ প্ৰশিক্ষণ ইয়াত অতি উচ্চ পৰ্যায়ৰ আছিল। বিভিন্ন ৰাজকুমাৰসকলে ইয়ালৈ কেৱল যুদ্ধবিদ্যা শিকিবলৈকে আহিছিল।
অন্যান্য ধৰ্মনিৰপেক্ষ বিষয়: জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (Astronomy), জ্যোতিষশাস্ত্ৰ (Astrology), গণিত, বাণিজ্য, কৃষি, পশুপালন, লিপিবিদ্যা, সংগীত, নৃত্য আৰু চিত্ৰকলা।
শিক্ষাদান পদ্ধতি আৰু ব্যৱহাৰিক প্ৰশিক্ষণ
তক্ষশীলাৰ শিক্ষাদান পদ্ধতি আছিল মূলত: মৌখিক। সেই সময়ত ছপা পুথিৰ প্ৰচলন নথকা বাবে গুৰুৱে দিয়া জ্ঞান ছাত্ৰসকলে মনোযোগেৰে শুনি মনত ৰাখিব লাগিছিল (শ্ৰুতি আৰু স্মৃতি)। কিন্তু ই কেৱল মুখস্থ বিদ্যা নাছিল। গুৰু আৰু ছাত্ৰৰ মাজত তৰ্ক, আলোচনা আৰু প্ৰশ্নোত্তৰৰ মাধ্যমেৰেহে বিষয় একোটাৰ গভীৰতালৈ যোৱা হৈছিল।
সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, ইয়াত ব্যৱহাৰিক বা প্ৰেক্টিকেল শিক্ষাৰ ওপৰত অতি বেছি জোৰ দিয়া হৈছিল। উদাহৰণস্বৰূপ, চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ শিক্ষাৰ্থীসকলক শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পূৰ্বে গুৰুৱে কেইবাদিনো ধৰি ওচৰৰ হাবিলৈ পঠিয়াই দিছিল, যাতে তেওঁলোকে কোনো কামত নহা বা ঔষধি গুণ নথকা গছ বিচাৰি উলিয়াব পাৰে। যেতিয়া ছাত্ৰজনে বুজি উঠিছিল যে প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিজোপা গছৰে কিবা নহয় কিবা গুণ আছে, তেতিয়াহে তেওঁৰ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু শিক্ষাৰ মাচুল
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অৰ্থনৈতিক আৰ্হিটো আছিল সমাজমুখী। ইয়াত ছাত্ৰসকলক দুটা প্ৰধান ভাগত ভগাব পৰা গৈছিল:
ভাগ ১ (আচাৰ্যভাগদায়ক) : এইসকল আছিল চহকী পৰিয়াল বা ৰাজপৰিয়ালৰ সন্তান। তেওঁলোকে নামভৰ্তিৰ সময়তে গুৰুক এককালীন হিচাপে প্ৰায় ১,০০০ মুদ্ৰা (কাৰ্ষাপণ) মাচুল বা দক্ষিণা হিচাপে আদায় দিছিল।
ভাগ ২ (ধৰ্ম অন্তেৱাসিক) : এইসকল আছিল দৰিদ্ৰ কিন্তু অত্যন্ত মেধাৱী ছাত্ৰ। তেওঁলোকে কোনো মাচুল দিব নালাগিছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে দিনৰ ভাগত গুৰুৰ আশ্ৰমৰ কাম-কাজ (খৰি কটা, ৰন্ধা-বঢ়া, খেতি কৰা আদি) কৰি দিছিল আৰু ৰাতি গুৰুৰ পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল।
বিশ্ববিদ্যালয়খন কোনো চৰকাৰী পুঁজিৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰশীল নাছিল, যদিও বিভিন্ন সময়ত স্থানীয় ৰজা আৰু ধনী ব্যৱসায়ীসকলে আশ্ৰমসমূহলৈ ভূমি আৰু ধন দান কৰিছিল। ইয়াত শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ সাধাৰণতে ৭ ৰ পৰা ৮ বছৰ সময় লাগিছিল, আৰু শিক্ষা সমাপ্তিৰ পিছত কোনো আনুষ্ঠানিক ডিগ্ৰী বা চাৰ্টিফিকেট দিয়া নহৈছিল। এজন ছাত্ৰৰ জ্ঞানেই আছিল তেওঁৰ আটাইতকয়ে ডাঙৰ পৰিচয়।
প্ৰাচীন কালত তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় কেৱল এটা শিক্ষানুষ্ঠানেই নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী মগজুসমূহৰ মিলনভূমি। এই বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ সবাটোকৈ ডাঙৰ গৌৰৱ আছিল ইয়াৰ শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীসকল, যিসকলে নিজৰ জ্ঞানৰ বলত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাস, ৰাজনীতি, ভাষা আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ গতিপথ সলনি কৰি দিছিল। তক্ষশীলাৰ সৈতে জড়িত কেইগৰাকীমান যুগান্তকাৰী মহান পণ্ডিত আৰু বিশ্বসভাত এই বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ প্ৰভাৱ
১. আচাৰ্য চাণক্য (কৌটিল্য বা বিষ্ণুগুপ্ত)
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাম ল’লেই যাৰ ছবি চকুৰ সমুখলৈ আহে, তেওঁ হ’ল আচাৰ্য চাণক্য। তেওঁ এই বিশ্ববিদ্যালয়ৰে ছাত্ৰ আছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰে ৰাজনীতি তথা অৰ্থনীতি বিজ্ঞানৰ প্ৰধান আচাৰ্য (অধ্যাপক) হৈছিল।
তক্ষশীলাত থকাৰ সময়তে চাণক্যই ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত বিদেশী গ্ৰীক (আলেকজেণ্ডাৰ) আক্ৰমণৰ বিপদ অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁ বুজি পাইছিল যে ভাৰতক ৰক্ষা কৰিবলৈ হ’লে সৰু সৰু ৰাজ্যবোৰ একগোট হৈ এটা কেন্দ্ৰীয় শক্তিৰ অধীনলৈ অহাটো জৰুৰী। এই লক্ষ্যৰেই তেওঁ তক্ষশীলাৰ পৰা নিজৰ প্ৰিয় শিষ্য চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যক সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক শিক্ষা দি গঢ়ি তুলিছিল। চাণক্যৰ পথ প্ৰদৰ্শনেৰে চন্দ্ৰগুপ্তই মগধৰ নন্দ বংশক পৰাস্ত কৰি শক্তিশালী মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰে, যিয়ে অখণ্ড ভাৰতৰ সপোন দিঠক কৰিছিল। তক্ষশীলাত বহিয়েই চাণক্যই বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ গ্ৰন্থ 'অৰ্থশাস্ত্ৰ' ৰচনা কৰিছিল, যিখন আজিও ৰাজনীতি আৰু কূটনীতিৰ এক অনন্য গাইডবুক।
২. মহৰ্ষি পাণিনি (The Father of Linguistics)
পৃথিৱীৰ ভাষা বিজ্ঞানৰ ইতিহাসত মহৰ্ষি পাণিনিৰ নাম স্বৰ্ণাক্ষৰে লিখা আছে। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাত তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন মহান অধ্যাপক আছিল। পাণিনিয়ে সংস্কৃত ভাষাৰ ব্যাকৰণক এক বৈজ্ঞানিক আৰু গাণিতিক ৰূপ দিছিল। তেওঁৰ দ্বাৰা ৰচিত 'অষ্টাধ্যায়ী' (Ashtadhyayi) নামৰ গ্ৰন্থখন কেৱল সংস্কৃত ব্যাকৰণৰে নহয়, বৰঞ্চ সমগ্ৰ বিশ্বৰে ভাষা বিজ্ঞান আৰু ধ্বনি বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু প্ৰণালীবদ্ধ গ্ৰন্থ। আধুনিক কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানৰ ভাষা (Programming Language) আৰু Algorithm ৰ গাঁথনিৰ সৈতেও পাণিনিৰ ব্যাকৰণৰ মিল থকা বুলি বিজ্ঞানীসকলে স্বীকাৰ কৰে। তক্ষশীলাৰ বৌদ্ধিক পৰিৱেশ নহ’লে এনে এক কালজয়ী সৃষ্টি সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন।
৩. মহৰ্ষি জীৱক (ৰাজকীয় চিকিৎসক)
প্ৰাচীন ভাৰতৰ আয়ুৰ্বেদ আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ আছিল জীৱক। তেওঁ তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ত দীৰ্ঘদিন ধৰি চিকিৎসা শাস্ত্ৰ আৰু শল্য চিকিৎসা (Surgery) অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁৰ মেধা ইমান উচ্চ পৰ্যায়ৰ আছিল যে শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত তেওঁ মগধৰ সম্ৰাট বিম্বিসাৰ আৰু অজাতশত্ৰুৰ ব্যক্তিগত চিকিৎসক (ৰাজবৈদ্য) হিচাপে নিযুক্ত হৈছিল। আনকি স্বয়ং ভগৱান বুদ্ধৰো কিবা অসুখ হ’লে জীৱকেই তেওঁৰ চিকিৎসা কৰিছিল। তক্ষশীলাত লাভ কৰা ব্যৱহাৰিক শিক্ষাৰ বাবেই জীৱকে মগজুৰ জটিল অস্ত্ৰোপচাৰ (Brain Surgery) আৰু পেটৰ কঠিন চিকিৎসা অতি সফলতাৰে কৰিব পাৰিছিল।
৪. চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আৰু সম্ৰাট অশোক
কেৱল শিক্ষক বা পণ্ডিতেই নহয়, ভাৰতৰ মহান সম্ৰাটসকলো তক্ষশীলাৰ সৈতে জড়িত আছিল। মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই তেওঁৰ কিশোৰ কালৰ সমগ্ৰ শিক্ষা আৰু যুদ্ধবিদ্যাৰ প্ৰশিক্ষণ আচাৰ্য চাণক্যৰ তত্ত্বাৱধানত তক্ষশীলাতে লাভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, চন্দ্ৰগুপ্তৰ পুত্ৰ বিন্দুসাৰৰ ৰাজত্বকালত যেতিয়া তক্ষশীলাত এক বিদ্ৰোহ হৈছিল, তেতিয়া তাক দমন কৰিবলৈ যুৱৰাজ অশোকক (যি পিছলৈ সম্ৰাট অশোক নামেৰে বিখ্যাত হয়) তালৈ পঠোৱা হৈছিল। অশোকে তাত কিছুকাল গভীৰভাৱে সময় কটাইছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ সমগ্ৰ অঞ্চলটোত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰৰ বাবে বহুতো স্তূপ আৰু বিহাৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।
৫. বিশ্বজনীন প্ৰভাৱ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আকৰ্ষণ
তক্ষশীলা কেৱল ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবেই আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰ নাছিল। ইয়াৰ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে ইয়াৰ এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বৰূপ আছিল।
বিদেশী শিক্ষাৰ্থী : গ্ৰীচ, পাৰস্য (ইৰান), বেক্ট্ৰিয়া, চীন আৰু কেন্দ্ৰীয় এচিয়াৰ পৰা বহুতো ছাত্ৰ ইয়ালৈ জ্ঞান অৰ্জনৰ বাবে আহিছিল।
সংস্কৃতিৰ মিলনভূমি : ইয়াত বৈদিক সংস্কৃতিৰ সৈতে গ্ৰীক আৰু ইৰানীয় সংস্কৃতিৰ এক অপূৰ্ব মিশ্ৰণ ঘটিছিল, যাক ইতিহাসত 'গান্ধাৰ শিল্প' (Gandhara Art) বুলি জনা যায়।
বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিশ্বায়ন : সম্ৰাট অশোক আৰু কণিষ্কৰ দিনত তক্ষশীলা 'মহা বৌদ্ধ ধৰ্ম'ৰ (Mahayana Buddhism) ঘাই কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ পৰাই বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু দৰ্শন তিব্বত, চীন, কোৰিয়া আৰু জাপানলৈ প্ৰসাৰিত হৈছিল।
এইদৰে তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়খনে প্ৰায় এহেজাৰ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি সমগ্ৰ বিশ্বতে জ্ঞানৰ পোহৰ বিলাই আছিল। ই আছিল মুক্ত চিন্তা আৰু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ এক মহান পীঠস্থান।
প্ৰায় এহেজাৰ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি সমগ্ৰ বিশ্বতে জ্ঞান, সংস্কৃতি আৰু বৈজ্ঞানিক চিন্তাৰ পোহৰ বিলোৱাৰ পিছত, তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ গৌৰৱোজ্জ্বল ইতিহাসৰ অন্ত পৰিছিল। যিখন শিক্ষাপীঠে বিশ্বক চাণক্য, পাণিনি বা জীৱকৰ দৰে মহান মনিষী উপহাৰ দিছিল, সেইখন বিশ্ববিদ্যালয় কালৰ সোঁতত কেনেকৈ ধ্বংস হৈ গ’ল, সেইয়া ইতিহাসৰ এক মৰ্মান্তিক অধ্যায়।
তক্ষশীলাৰ পতন কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট দিনত বা হঠাতে হোৱা নাছিল। ই আছিল ধাৰাবাহিক বিদেশী আক্ৰমণ আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ পৰিণতি।
হুূণসকলৰ বৰ্বৰ আক্ৰমণ (The Huna Invasions): তক্ষশীলাৰ পতনৰ আটাইতকৈ মূল আৰু চৰম কাৰণ আছিল খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চম শতিকাৰ শেষৰ ফালে (প্ৰায় ৪৭০ খ্ৰীষ্টাব্দ) মধ্য এচিয়াৰ পৰা অহা অৰ্ধ-বৰ্বৰ 'শ্বেত হূণ' (White Huns) সকলৰ আক্ৰমণ। হূণসকলৰ কোনো জ্ঞান বা সংস্কৃতিৰ প্ৰতি অনুৰাগ নাছিল। তেওঁলোকৰ আক্ৰমণ আছিল অত্যন্ত ধ্বংসাত্মক। তেওঁলোকে তক্ষশীলাৰ সুন্দৰ অট্টালিকাবোৰ, বৌদ্ধ বিহাৰসমূহ আৰু শ শ বছৰ ধৰি সংগ্ৰহ কৰি ৰখা অমূল্য পুথিভঁৰালসমূহ জুই লগাই ধ্বংস কৰি পেলাইছিল।
ভৌগোলিক অৱস্থানৰ অসুবিধা : যি ভৌগোলিক অৱস্থানে (উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত) এসময়ত তক্ষশীলাক বাণিজ্যিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল, সেই অৱস্থানেই ইয়াৰ বাবে কাল হৈ পৰিল। ভাৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ অহা যিকোনো বিদেশী শক্তিয়ে প্ৰথমে তক্ষশীলাৰ ওপৰেদিয়েই পাৰ হ’ব লগা হৈছিল। বাৰে বাৰে হোৱা এই যুদ্ধ-বিগ্ৰহৰ ফলত শিক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ সম্পূৰ্ণৰূপে হেৰাই গৈছিল।
ৰাজনৈতিক আশ্ৰয়ৰ অভাৱ : কুষাণ সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত এই অঞ্চলটোৱে কোনো শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় শাসকৰ আশ্ৰয় নাপালে। গুপ্ত সম্ৰাটসকলে ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডত (মধ্য আৰু পূব ভাৰত) শাসন কৰিছিল আৰু নালন্দাৰ দৰে নতুন বিশ্ববিদ্যালয়ক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। ফলত সীমান্তত থকা তক্ষশীলাই প্ৰয়োজনীয় অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক সাহায্যৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল।
খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত যেতিয়া বিখ্যাত চীনা পৰিব্ৰাজক হিউয়েন চাঙে (Hiuen Tsang) তক্ষশীলা ভ্ৰমণ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ ইয়াৰ পূৰ্বৰ কোনো উজ্জ্বলতা দেখা নাপালে। তেওঁ নিজৰ টোকাত লিখি গৈছে যে এসময়ৰ বিশ্ববিখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয়খন তেতিয়া উকা, ধ্বংসস্তূপ আৰু জনশূন্য এক খণ্ডহৰত পৰিণত হৈছিল।
আধুনিক যুগত প্ৰত্নতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰ
পতনৰ পিছত তক্ষশীলা প্ৰায় এহেজাৰ বছৰ ধৰি মাটিৰ তলত আৰু ঘন হাবিৰ মাজত হেৰাই আছিল। উনবিংশ শতিকাতহে আধুনিক বিশ্বই এই মহান স্থানৰ বিষয়ে পুনৰ জানিব পাৰে।
আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহাম (Alexander Cunningham) : ১৮৬৩ চনত ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ বিভাগৰ (ASI) প্ৰথম সঞ্চালক প্ৰধান ছাৰ আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহামে প্ৰাচীন গ্ৰন্থ আৰু চীনা ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ টোকা অনুসৰণ কৰি তক্ষশীলাৰ সঠিক স্থান নিৰূপণ কৰে।
ছাৰ জন মাৰ্ছাল (Sir John Marshall) : ১৯১৩ চনৰ পৰা পৰৱৰ্তী প্ৰায় ২০ বছৰ ধৰি ছাৰ জন মাৰ্ছালৰ নেতৃত্বত ইয়াত বৃহৎ পৰিমাণৰ খনন কাৰ্য চলোৱা হয়। তেওঁ তক্ষশীলাৰ মূল তিনিটা চহৰৰ অংশ (ভীৰ ঢিপি, চিৰকাপ, আৰু চিৰসুখ) আৰু কেইবাটাও ডাঙৰ বৌদ্ধ স্তূপ তথা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আৱাসিক অংশ আৱিষ্কাৰ কৰে। এই খনন কাৰ্যৰ ফলত প্ৰাচীন কালৰ অলেখ মুদ্ৰা, মূৰ্তি, ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰী আৰু লিপিসমূহ উদ্ধাৰ হয়, যিবোৰে প্ৰাচীন ভাৰতৰ উন্নত জীৱন ধাৰাৰ প্ৰমাণ দাঙি ধৰে।
ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ আৰু ইউনেস্কোৰ স্বীকৃতি
১৯৮০ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৈক্ষিক, বৈজ্ঞানিক আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থাই (UNESCO) তক্ষশীলাক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ (World Heritage Site) হিচাপে ঘোষণা কৰে। বৰ্তমান ই পাকিস্তানৰ এক অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটন আৰু ঐতিহাসিক থলী।
তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয় আছিল মানৱ ইতিহাসৰ এনে এক অনন্য অধ্যায়, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে আজিপৰা আঢ়ৈ হাজাৰ বছৰ পূৰ্বেই ভাৰতীয় উপমহাদেশত শিক্ষা আৰু জ্ঞানৰ চৰ্চা কিমান আধুনিক আৰু বৈজ্ঞানিক আছিল। ইয়াত কেৱল কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰ্মৰে শিক্ষা দিয়া হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ বিজ্ঞান, কলা, বাণিজ্য আৰু সামৰিক কৌশলৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় ঘটিছিল। তক্ষশীলাৰ আদৰ্শ আৰু শিক্ষা পদ্ধতিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত নালন্দা, বিক্ৰমশীলা আৰু বল্লভীৰ দৰে মহান বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ গঢ়ি উঠাত গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
শেষত ক’ব পাৰি যে তক্ষশীলা কেৱল এটা নাম বা ধ্বংসস্তূপ নহয়, ই হ’ল প্ৰাচীন ভাৰতৰ মেধা, সহনশীলতা আৰু বিশ্বজনীন দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰতীক। ভৌগোলিকভাৱে ই বৰ্তমান ভাৰতৰ অংশ নহ’লেও, ইয়াৰ সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক উত্তৰাধিকাৰ প্ৰতিগৰাকী ভাৰতীয়ৰ বাবে চিৰকাল গৌৰৱৰ বিষয় হৈ থাকিব।
● তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কেইটামান অতি আচৰিত তথ্য :
1. বিশ্বৰ প্ৰথম বিশ্ববিদ্যালয় : খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭ম শতিকাতে (প্ৰায় ২৭০০ বছৰ পূৰ্বে) প্ৰতিষ্ঠা হোৱা তক্ষশীলাক সমগ্ৰ বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰথম পূৰ্ণাংগ বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যিখন ইউৰোপৰ প্ৰথম বিশ্ববিদ্যালয় 'বোলোগ্না' (Bologna University, ১০৮৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) তকৈও বহু শতিকা পুৰণি আছিল।
2. ডিগ্ৰী বা চাৰ্টিফিকেট নোহোৱা বিশ্ববিদ্যালয়: তক্ষশীলাত শিক্ষা সমাপ্ত কৰাৰ পিছত ছাত্ৰসকলক কোনো কাগজৰ ডিগ্ৰী বা মানপত্ৰ (Certificate) দিয়া হোৱা নাছিল। এজন ছাত্ৰৰ ব্যৱহাৰিক জ্ঞান, তৰ্ক কৰাৰ ক্ষমতা আৰু চৰিত্ৰই আছিল তেওঁৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ডিগ্ৰী।
3. ১০,০০০ তকৈও অধিক শিক্ষাৰ্থী : সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰা অহা প্ৰায় ১০,৫০০ তকৈও অধিক ছাত্ৰই ইয়াত একেলগে উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াত পঢ়িবলৈ গ্ৰীচ, পাৰস্য (ইৰান), চীন, তিব্বত আৰু কুষাণ সাম্ৰাজ্যৰ পৰা ছাত্ৰসকল আহিছিল।
4. ১৬ বছৰ নহ’লে প্ৰৱেশ নিষেধ : আধুনিক যুগৰ দৰে তক্ষশীলাতো নামভৰ্তিৰ বাবে এক বয়সৰ সীমা আছিল। সাধাৰণতে ১৬ বৰ্ষ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছতহে এজন ছাত্ৰই ইয়াত উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে আবেদন কৰিব পাৰিছিল।
5. জটিল প্ৰৱেশ পৰীক্ষা (Admission Test) : বিশ্ববিদ্যালয়খনত নামভৰ্তি কৰাটো ইমান কঠিন আছিল যে কেৱল ১০ ৰ পৰা ২০ শতাংশ ছাত্ৰহে উত্তীৰ্ণ হ’ব পাৰিছিল। প্ৰৱেশৰ সময়ত দ্বাৰৰক্ষী পণ্ডিতসকলে (Gatekeepers) প্ৰথমে ছাত্ৰজনৰ কঠিন মৌখিক পৰীক্ষা লৈছিল।
6. উন্নত প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰীৰ শিক্ষা : খ্ৰীষ্টপূৰ্ব যুগতেই তক্ষশীলাত প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰী (Plastic Surgery) আৰু মগজুৰ জটিল অস্ত্ৰোপচাৰ (Brain Surgery) আদি ব্যৱহাৰিকভাৱে শিকোৱা হৈছিল। মহান শল্য চিকিৎসক আচাৰ্য সুশ্ৰুতৰ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ চৰ্চা ইয়াত আছিল।
7. ধনী-দুখীয়াৰ সমতা (Day and Night Shift) : ইয়াত ধনী আৰু দুখীয়া ছাত্ৰৰ মাজত কোনো বৈষম্য নাছিল। ধনী ছাত্ৰই পইচা দি দিনৰ ভাগত পঢ়িছিল (আচাৰ্যভাগদায়ক), আনহাতে দৰিদ্ৰ মেধাৱী ছাত্ৰসকলে দিনত গুৰুৰ আশ্ৰমৰ কাম কৰি দি বিনিময়ত ৰাতি বিনামূলীয়াকৈ শিক্ষা লৈছিল (ধৰ্ম অন্তেৱাসিক)।
8. মৃতদেহ ব্যবচ্ছেদ (Dissection) : চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰসকলক নিখুঁত জ্ঞান দিবলৈ প্ৰাচীন কালতেই ইয়াত মৃতদেহ ব্যবচ্ছেদ বা পোষ্টমৰ্টেম কৰাৰ দৰে ব্যৱহাৰিক শিক্ষা দিয়া হৈছিল, যাতে তেওঁলোকে মানৱ শৰীৰৰ ভিতৰভাগ ভালদৰে বুজি পায়।
9. প্ৰথম অৰ্থশাস্ত্ৰৰ জন্মস্থান : বিশ্বৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ প্ৰথম আৰু প্ৰভাৱশালী অৰ্থনীতি তথা ৰাজনীতিৰ গ্ৰন্থ 'কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰ' আচাৰ্য চাণক্যই তক্ষশীলাত বহিয়েই ৰচনা কৰিছিল।
10. ভাষাবিজ্ঞানৰ আধুনিক ফৰ্মূলা : মহৰ্ষি পাণিনিয়ে তক্ষশীলাতে সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ গ্ৰন্থ 'অষ্টাধ্যায়ী' লিখি উলিয়াইছিল। আচৰিত কথা যে আজিৰ বিজ্ঞানীসকলে কম্পিউটাৰৰ 'প্ৰগ্ৰামিং লেংগুৱেজ' (Programming Language) তৈয়াৰ কৰিবলৈ পাণিনিৰ সেই ব্যাকৰণৰ নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰে।
11. ধনুৰ্বিদ্যাৰ বিশেষ কেন্দ্ৰ : তক্ষশীলাত সামৰিক বিজ্ঞানৰ এক অতি বৃহৎ কেন্দ্ৰ আছিল, য’ত ধনুৰ্বিদ্যা (Archery) শিকিবলৈ বিভিন্ন দেশৰ পৰা ২৫০ জনতকৈও অধিক ৰাজকুমাৰে একেলগে প্ৰশিক্ষণ লৈছিল।
12. কোনো কেন্দ্ৰীয় শ্ৰেণীকোঠা নাছিল : তক্ষশীলা কোনো এটা ডাঙৰ অট্টালিকা নাছিল। ই আছিল বহুতো স্বতন্ত্ৰ গুৰুকুল আৰু আশ্ৰমৰ সমষ্টি। কিন্তু সকলোবোৰ আশ্ৰম এক গোট হৈ এটা ডাঙৰ শৈক্ষিক নেটৱৰ্ক বা বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে কাম কৰিছিল।
13. অমূল্য পুথিভঁৰালৰ ধ্বংসলীলা : যেতিয়া ৫ম শতিকাত বৰ্বৰ হূণসকলে তক্ষশীলা আক্ৰমণ কৰি ইয়াৰ পুথিভঁৰালসমূহত জুই লগাই দিছিল, হাজাৰ হাজাৰ সাঁচিপাতৰ পুথি আৰু জ্ঞানৰ ভাণ্ডাৰ কেইবাদিনো ধৰি দাউ দাউকৈ জ্বলি ছাৰখাৰ হৈ গৈছিল।
