প্ৰাচীন বিশ্বৰ মহান বিজ্ঞানী ক্লডিয়াছ টলেমি: জীৱন আৰু কৃতি

​

          ক্লডিয়াছ টলেমি (Claudius Ptolemy, আনুমানিক ১০০ খ্ৰীষ্টাব্দ – ১৭০ খ্ৰীষ্টাব্দ) আছিল প্ৰাচীন মানৱ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পণ্ডিতসকলৰ ভিতৰত অন্যতম। তেওঁ একাধাৰে এগৰাকী মহান গ্ৰীক-ৰোমান গণিতজ্ঞ, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী, ভূগোলবিদ আৰু আলোকবিজ্ঞানী আছিল। মিচৰৰ বিখ্যাত সাংস্কৃতিক তথা শৈক্ষিক কেন্দ্ৰ আলেকজেণ্ড্ৰিয়া চহৰত তেওঁ সমগ্ৰ জীৱন অতিবাহিত কৰিছিল। টলেমিৰ গৱেষণা আৰু গ্ৰন্থসমূহে কেৱল তেওঁৰ সমসাময়িক যুগতেই নহয়, বৰঞ্চ পৰৱৰ্তী প্ৰায় ১,৪০০ বছৰ ধৰি সমগ্ৰ ইউৰোপ আৰু ইছলামীয় বিশ্বৰ বিজ্ঞান চৰ্চাক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিচালিত কৰিছিল।

​

জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু বিখ্যাত 'ভূ-কেন্দ্ৰিক মতবাদ'

          টলেমিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কীৰ্তিস্তম্ভ হৈছে তেওঁৰ ১৩ টা খণ্ডত ৰচিত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় মহাকাব্যিক গ্ৰন্থ 'আলমাজেষ্ট' (Almagest)। এই গ্ৰন্থখনত তেওঁ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ এক গাণিতিক আৰ্হি ডাঙি ধৰিছিল, যাক 'ভূ-কেন্দ্ৰিক মতবাদ' (Geocentric Model) বা 'টলেমিৰ আৰ্হি' বুলি জনা যায়।

​এই তত্ত্ব অনুসৰি, আমাৰ পৃথিৱীখন সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত একেবাৰে স্থিৰ হৈ অৱস্থিত আৰু সূৰ্য, চন্দ্ৰ, তৰা তথা অন্যান্য গ্ৰহবোৰে পৃথিৱীক কেন্দ্ৰ কৰি বিভিন্ন বৃত্তাকাৰ কক্ষপথত ঘূৰি থাকে। যদিও ১৬ শতিকাত নিকোলাছ কপাৰনিকাছে এই মতবাদ ভুল বুলি প্ৰমাণ কৰে (সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক মতবাদৰ দ্বাৰা), তথাপিও টলেমিৰ এই আৰ্হিটো ইমান নিখুঁত গাণিতিক হিচাপৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল যে ইয়াৰ সহায়ত সেই যুগত গ্ৰহবোৰৰ ভৱিষ্যত স্থান আৰু সূৰ্যগ্ৰহণ-চন্দ্ৰগ্ৰহণ আদিৰ সময় অতি সঠিকভাৱে গণনা কৰিব পৰা গৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও আলমাজেষ্ট গ্ৰন্থত তেওঁ ১০২২ টা তৰাৰ অৱস্থান আৰু উজ্জ্বলতাৰ এক বিশাল তালিকা প্ৰস্তুত কৰি আকাশখনক ৪৮ টা নক্ষত্ৰমণ্ডলত ভাগ কৰিছিল।

​

ত্ৰিকোণমিতিৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা

          জ্যামিতি আৰু ত্ৰিকোণমিতিৰ বিকাশত টলেমিৰ অৱদান অতুলনীয়। তেওঁ ধ্ৰুপদী গ্ৰীক ত্ৰিকোণমিতিক এক প্ৰণালীবদ্ধ ৰূপ দিছিল। 'আলমাজেষ্ট'ৰ প্ৰথম খণ্ডত তেওঁ বৃত্তৰ 'জ্যা' (Chords) ৰ এক অতি বিতং সাৰণী প্ৰস্তুত কৰিছিল, যিটো বৰ্তমানৰ ছাইন (sin) তালিকাৰ প্ৰাচীন ৰূপ আছিল। তেওঁ 0.5° ৰ পৰা 180° ডিগ্ৰীলৈকে অতি সূক্ষ্ম ব্যৱধানত এই মানবোৰ উলিয়াইছিল। জ্যামিতিত তেওঁৰ 'টলেমিৰ উপপাদ্য' (Ptolemy's Theorem) অত্যন্ত বিখ্যাত, যাৰ সহায়ত বৃত্তস্থ চতুৰ্ভুজৰ কৰ্ণ দুডালৰ পূৰণফল আৰু বিপৰীত বাহুবোৰৰ পূৰণফলৰ সমষ্টিৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হয়। এই উপপাদ্য ব্যৱহাৰ কৰিয়েই তেওঁ sin(A+_B) ৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ত্ৰিকোণমিতীয় সূত্ৰসমূহৰ আধাৰ তৈয়াৰ কৰিছিল।

​

আধুনিক ভূগোলৰ প্ৰতিষ্ঠাপক

          টলেমি কেৱল আকাশৰ নক্ষত্ৰমণ্ডলীতে সীমাবদ্ধ থকা নাছিল, তেওঁ পৃথিৱীৰ বুকুখকো বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। তেওঁৰ আনখন যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থ আছিল 'জিঅ’গ্ৰাফিয়া' (Geographia)। এই গ্ৰন্থত তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে পৃথিৱীৰ মানচিত্ৰত অক্ষৰেখা (Latitude) আৰু দ্ৰাঘিমাৰেখা (Longitude) ব্যৱহাৰ কৰি যিকোনো স্থানৰ সঠিক ভৌগোলিক অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰাৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁ সেই সময়ৰ জ্ঞাত বিশ্বৰ (ইউৰোপ, উত্তৰ আফ্ৰিকা আৰু এছিয়াৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল) প্ৰায় ৮,০০০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ ভৌগোলিক স্থানাংক লিপিবদ্ধ কৰি বিশ্বৰ প্ৰথমখন বিস্তৃত মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰিছিল।

​

আলোকবিজ্ঞান (Optics) আৰু অন্যান্য গৱেষণা

          বিজ্ঞানৰ প্ৰতি থকা তীব্ৰ ধাউতিৰ বাবে তেওঁ পোহৰৰ ধৰ্মসমূহকো অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁৰ 'অপটিক্স' (Optics) নামৰ গ্ৰন্থখনত পোহৰৰ প্ৰতিফলন আৰু প্ৰতিসৰণৰ ওপৰত কৰা বিভিন্ন পৰীক্ষাৰ কথা উল্লেখ আছে। তেৱেই প্ৰথম আঙুলিয়াই দিছিল যে বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰৰ ঘনত্বৰ বাবে মহাকাশৰ পৰা অহা তৰাৰ পোহৰ বেঁকা হৈ আমাৰ চকুৱে দেখা পায়, যাক আজি আমি 'বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰতিসৰণ' (Atmospheric Refraction) বুলি কওঁ। ইয়াৰ উপৰিও সংগীতৰ সুৰ আৰু গাণিতিক অনুপাতৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰতো তেওঁ মূল্যৱান গৱেষণা কৰিছিল।

          যদিও আধুনিক বিজ্ঞানে টলেমিৰ বহুবোৰ ধাৰণা (বিশেষকৈ ভূ-কেন্দ্ৰিক মতবাদ) ভুল বুলি প্ৰমাণিত কৰিলে, তথাপিও তেওঁৰ গাণিতিক পদ্ধতি, শৃংখলাবদ্ধতা আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ যি চানেকি, সেয়া আছিল অদ্বিতীয়। তেওঁ বিজ্ঞানক কেৱল অনুমানৰ ওপৰত এৰি নিদি পৰীক্ষা আৰু গণিতৰ ফালৰ পৰা চাবলৈ শিকাইছিল। তেওঁৰ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষিত হৈ থকাৰ বাবেই মধ্যযুগৰ অন্ধকাৰ ফালি ইউৰোপত আধুনিক নৱজাগৰণৰ সূচনা কৰাটো সহজসাধ্য হৈছিল। সেইবাবেই ইতিহাসত তেওঁক প্ৰাচীন বিশ্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ চিন্তাবিদ আৰু বিজ্ঞানী হিচাপে সদায় শ্ৰদ্ধাৰে স্মৰণ কৰা হয়।